ร้อยเรียงเส้นทาง บ้านเรือนชาวไทย ย้อนดูพัฒนาการที่อยู่อาศัยจากอดีตถึงปัจจุบัน

พัฒนาการที่อยู่อาศัยยุคประวัติศาสตร์: สุโขทัย อยุธยา และรัตนโกสินทร์

ในสมัยสุโขทัยเป็นต้นมา ปรากฏ “เรือนหลวง” อันเป็นอาคารเครื่องไม้อย่างประณีต หรืออาคารก่ออิฐถือปูน โครงสร้างหลังคาไม้ มุงกระเบื้องดินเผาหรือกระเบื้องเคลือบ และส่วนยอดปราสาทก็เป็นเครื่องไม้ที่มีน้ำหนักมาก ขณะเดียวกันก็มีพุทธสถาปัตยกรรม เป็นอาคารเครื่องก่อ โครงสร้างหลังคาไม้ มุงด้วยวัสดุถาวรในลักษณะเดียวกัน

สืบเนื่องมาจนถึงสมัยกรุงศรีอยุธยา ก็มีพระราชวังและพระอาราม ที่ก่ออิฐถือปูนเป็นอาคารมั่นคงแข็งแรง เช่น พระที่นั่งจักรวรรดิ์ไพชยนต์ พระที่นั่งสรรเพชญปราสาท พระที่นั่งวิหารสมเด็จ และพระที่นั่งบรรยงก์รัตนาสน์ และบ้านวิชาเยนทร์ เป็นต้น

เมื่อเข้าสู่สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ ที่อยู่อาศัยของคนไทยเริ่มมีรูปแบบหลากหลาย ในสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 มีชาวต่างชาติ ทั้งตะวันตกและตะวันออกเดินทางเข้ามาติดต่อ ค้าขาย และพักอาศัยอยู่ในสยามมากขึ้น

อิทธิพลจีน: พ่อค้าชาวจีนเข้ามาตั้งถิ่นฐานบ้านเรือนก็ได้สร้างบ้านตามแบบวัฒนธรรมจีน คือเป็นตึกล้อมลาน มีทั้งแบบตึกผสมไม้ และก่ออิฐถือปูน ทรวดทรงเป็นแบบเก๋งจีน หลังคาจั่ว มุงกระเบื้องกาบกล้วยแบบจีน รวมถึงมีการใช้กระเบื้องเคลือบ กระเบื้องมอญ และกระเบื้องจีน ซึ่งคงทนมากยิ่งขึ้น

อิทธิพลตะวันตก: ส่วนฝรั่งที่เข้ามาในสยาม ก็สร้างอาคารบ้านเรือนที่ได้รับอิทธิพลจากตะวันตก ซึ่งส่งผลมายังการสร้างพระราชวังและตึกอาคารของไทยด้วยเช่นกัน โดยเฉพาะในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เป็นต้นมา ปรากฏตึกทรงฝรั่งที่ได้อิทธิพลจากศิลปะแบบนีโอคลาสสิก, ศิลปะแบบเรอแนซ็องส์, ศิลปะกอทิก ฯลฯ ขณะเดียวกันก็ยังผสมผสานความงามของไทยอย่างลงตัว

รวมถึงการสร้างเรือนแบบบังกะโล คือเรือนครึ่งตึกครึ่งไม้ ชั้นล่างผนังก่ออิฐหนาหนัก ชั้นบนเป็นโครงสร้างไม้ มีระเบียงรอบเรือน พร้อมบันไดขึ้นด้านหน้า ทำหลังคาปั้นหยาหรือหลังคาจั่ว ทิ้งชายคายาวรอบ มุงกระเบื้องดินเผา สังกะสีลูกฟูก หรือกระเบื้องซีเมนต์ ที่เรียกว่า กระเบื้องว่าว ตกแต่งด้วยลวดลายไม้ฉลุง่าย ๆ

ภายหลังเมื่อเทคโนโลยีช่างไม้พัฒนาจนสามารถผลิตไม้กระดานฉลุลายต่าง ๆ ได้เป็นจำนวนมาก จึงเกิดเรือนบังกะโลที่ตกแต่งด้วยลวดลายไม้ฉลุทั้งเรือน เรียกว่า “เรือนขนมปังขิง”

โดยเรือนขนมปังขิงนี้ได้อิทธิพลมาจากเรือน 2 แบบ ปรากฏอย่างเด่นชัดในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ได้แก่ “เรือนปั้นหยา” ความพิเศษอยู่ที่หลังคาเป็นลักษณะยกสูงสอบเข้ากันแบบพีระมิดและไม่มีหน้าจั่ว ยกระดับการมุงหลังคาจากกระเบื้องดินเผา เป็นการมุงด้วยกระเบื้องซีเมนต์ เรือนทรงนี้ปรากฏทั้งที่อยู่อาศัยของเหล่าเจ้านายสยาม ไปจนถึงบ้านคหบดี สถานที่ราชการ และกุฏิสงฆ์ เป็นต้น

รวมกับ “เรือนมะนิลา” ที่พัฒนามาจากเรือนปั้นหยา แต่หลังคาบางส่วนมีหน้าจั่ว โดยเรือนมะนิลาเป็นบ้านแบบตะวันตกที่เข้ามายังฟิลิปปินส์ จากนั้นก็แพร่หลายเข้ามาสู่สยาม

เรือนแบบฝรั่งดูทันสมัยและตอบสนองกับภูมิอากาศเขตร้อนชื้นได้ดี จึงได้รับความนิยมมากขึ้นเรื่อย ๆ ในหมู่ชนชั้นนำและผู้มีฐานะ แต่ก็ได้ปรับรูปแบบให้สอดคล้องกับวิถีชีวิตอย่างไทย

ก้าวสู่ยุคปัจจุบัน: คอนกรีตเสริมเหล็กและการขยายตัวของชุมชนเมือง

ต่อมา ในสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 ก็เกิดการเปลี่ยนแปลงที่สำคัญขึ้น เมื่อคอนกรีตเสริมเหล็กเข้ามาเป็นวัสดุก่อสร้างใหม่ ที่แข็งแรง ทนไฟ และรับน้ำหนักได้มากกว่าโครงสร้างไม้ จนเมื่อสถาปนา “บริษัทซิเมนต์สยาม” ใน พ.ศ. 2456 จนสามารถผลิตปูนซีเมนต์ได้เองในประเทศ ประกอบกับมีวัสดุมุงหลังคาใหม่ ๆ อย่างสังกะสีลูกฟูก กระเบื้องใยหินลูกฟูก ที่เป็นแผ่นใหญ่ยาว รอยต่อน้อยกว่ากระเบื้องดินเผาหรือกระเบื้องว่าว ทำให้ที่อยู่อาศัยในยุคนี้เริ่มแตกต่างไปจากยุคก่อนหน้าอย่างเห็นได้ชัด

นับตั้งแต่สมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 7 เป็นต้นมา จึงปรากฏบ้านของคนไทยในแบบที่เราเห็นในยุคปัจจุบัน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในช่วงหลังสงครามมหาเอเชียบูรพา ที่ทำให้ประชากรขยายตัว โดยเฉพาะในชุมชนเมือง เกิด “ชนชั้นกลาง” ผู้คนใช้รถยนต์บนถนนมากขึ้น ทำให้เกิดทั้งบ้านเดี่ยว ตึกแถว บ้านจัดสรรในรูปแบบใหม่ ๆ ที่มีโครงสร้างคอนกรีตเสริมเหล็ก วัสดุทันสมัยอย่างกระเบื้องซีเมนต์ใยหินลอนคู่ ทำหลังคาลาดชันน้อยลง ดูทันสมัยมากขึ้น แต่ก็ยังคงทำหน้าที่กันแดดกันฝน รับลมได้อย่างดี

อีกทั้งคนในประเทศได้รับการศึกษาด้านสถาปัตยกรรมมากขึ้น พร้อมกับการเข้ามาของเทคโนโลยีอย่างเครื่องปรับอากาศ และอิทธิพลของสื่อสิ่งพิมพ์ที่นำเสนอบ้านในลักษณะใหม่ ๆ จากต่างประเทศ ทำให้คนไทยไม่ต้องกังวลเรื่องทรงบ้านมากนัก และสามารถเลือกสรรแบบบ้านได้หลากหลายมากกว่าเดิม ไม่ว่าจะเป็น บ้านทรงสเปน บ้านทรงโรมัน หรือแม้แต่บ้านทรงไทยประยุกต์

ขณะเดียวกัน เมื่อประชากรเพิ่มขึ้น แต่พื้นที่ลดลง บ้านเดี่ยวหรือตึกแถวเพียงไม่กี่ชั้นเริ่มไม่เพียงพอ จึงนำไปสู่การสร้างที่อยู่อาศัยแนวดิ่งอย่าง “แฟลต” และ “คอนโดมิเนียม” เพื่อตอบสนองต่อสังคมเมืองที่ขยายตัวอย่างรวดเร็ว ผู้คนจากต่างจังหวัดโยกย้ายเข้ามาทำงานหาเลี้ยงชีพในกรุงเทพฯ หรือเขตเมืองในจังหวัดใหญ่ที่มีประชาชนหนาแน่น